درباره روش مسیر بحرانی – CPM

از جمله وظایف مدیران(همین‌طور مدیران پروژه) برنامه¬ریزی، نظارت، هدایت و بسیج امکانات و منابع است. در بین وظایف مذکور نیز برنامه¬ریزی از اولویت برخوردار است؛ زیرا که اساس و شالوده دیگر وظایف است.[1]بدیهی است که برنامه¬ریزی، تصمیم¬گیری درباره آینده است. برای اینکه برنامه¬ریزان تمام عوامل و متغیرهای مربوط به تصمیم¬گیری(راجع به کارها و پروژه‌ها) را بتوانند در نظر داشته باشند؛

روش¬های متعددی ابداع شده است؛ که بعضی از آنها به تجسم عوامل و متغیر¬های تصمیم¬ها، بسیار می¬توانند کمک کنند. یعنی این روش¬ها و فنون کمک می¬کنند که تصمیم‌های مدیران و برنامه¬ریزان به صورت نظام¬مند و برنامه¬ریزی شده اتخاذ شود.[2]

از جمله روش¬ها و فنون برنامه¬ریزی به نمودار¬های میله¬ای، گانت، روش مسیر بحرانی و فن ارزشیابی و بازنگری برنامه می¬توان اشاره کرد.
از ساده¬ترین روش¬های برنامه¬ریزی(علی¬الخصوص برای پروژه¬ها)،  نمودارهای گانت و میله¬ای است؛ که اولی توسط هنری گانت و دیگری توسط فردریک تیلور ارائه شده¬اند. این دو نمودار به عنوان یکی از ساده‌ترین ابزارها برای نشان‌دادن زمان¬های آغاز و پایان فعالیت¬ها هنوز در بسیاری از مؤسسات و سازمان¬ها، به عنوان تنها روش برنامه¬ریزی، مورد استفاده قرار می¬گیرند. این نمودارها از دو محور عمود برهم تشکیل شده‌اند. محور افقی این نمودارها، نشان‌دهنده عامل زمان و محور عمودی آنها نشان‌گر فعالیت¬های لازم در اجرای پروژه است. از اشکالات عمده این نمودار¬ها این است که ارتباط بین فعالیت¬ها و ترتیب تقدّم و تأخّر بین این فعالیت¬ها را نشان نمی¬دهند.
اشکالات این نمودار¬ها و عدم کارآیی آنها در پروژه¬های بزرگ، مدیران را به فکر استفاده از تکنیک¬ها و فنون دیگری از جمله روش مسیر بحرانی و فن ارزشیابی و بازنگری برنامه انداخت.[3]
در دهه 1950 میلادی گروهی از دانشمندان رشته تحقیق در عملیات(Operation Research) به فکر ایجاد روشی برای برنامه¬ریزی پروژه¬ها افتادند. آنها تکنیکی را به عنوان طولانی¬ترین مسیر غیر قابل کاهش رویداد¬ها، برای اجرای پروژه تعمیرات اساسی یک نیروگاه برق ابداع نمودند. این تکینک بعد¬ها به عنوان تکینیک ترتیب اصلی نامیده شد؛ که شباهت بسیار زیادی به روش¬های CPM و (Program Evaluation and Review Technique)PERT داشت. ولی این روش هرگز به صورت رسمی‌چاپ و منتشر نشد. تقریبا همزمان با این رویداد(1957)، شرکت تولیدی دوپان، یک گروه تحقیقاتی را مأمور بررسی روش کاربرد¬های جدید مدیریت در امور مهندسی شرکت نمود. این گروه بعد¬ها با دکتر جان ماچلی از مرکز پژوهش¬های علمی‌شرکت یونیواک و مهندس کلی، از شرکت رمینگتون تکمیل شد. این گروه موفق به ابداع روش CPM شد.
این روش برای اولین بار در پروژه ساخت یک کارخانه برای شرکت دوپان به‌کار گرفته شد. پس از آن شرکت دوپان برای تعمیرات اساسی، در یکی از کارخانجات خود که دارای سیستم تولیدی پیوسته بود، از CPM استفاده کرد. برای انجام تعمیرات باید این خط تولید متوقف می¬شد؛ بنابراین هرگونه اقدام و ابتکاری که در کاهش زمان تعمیرات می¬توانست مؤثر باشد، کمک مهمی‌به شرکت می¬کرد. با استفاده از روش CPM زمان کل تعمیرات از 125 ساعت به 93 ساعت و در دوره¬های بعدی به 74 ساعت کاهش پیدا کرد.[4]
اساس روش CPM
همان‌طور که ذکر شد، روش¬های گوناگونی برای تحلیل، برنامه¬ریزی، زمان‌بندی و کنترل پروژه ابداع شده¬اند؛ که روش نمودار میله¬ای و روش¬های تحلیل شبکه از جمله رایج‌ترین آنها هستند. روش¬های تحلیل شبکه؛ که در آنها از نمودارهای شبکه استفاده می¬شود، برای جبران تقاط ضعف عمده نمودار¬های میله¬ای ابداع شده¬اند. اساس این روش¬ها عموما بر نظریه گراف مبتنی است. روش  CPM نیز جزء روش¬های تحلیل شبکه است.
یک شبکه، تصویری از پروژه است که فعالیت¬های پروژه و روابط میان آنها را نشان می¬دهد. شبکه مانند قلب در کالبد روش¬های تحلیل شبکه است. مدیر پروژه، کارشناسان، پیمانکاران و واحد¬های سهیم در اجرای پروژه، با در اختیار داشتن شبکه، می¬توانند تصورات و فرضیات قبلی خود درباره فعالیت¬های پروژه و روابط میان آنها را به طور عینی بررسی کرده و آنها را اصلاح نمایند. برای ترسیم شبکه که در واقع تصویر عینی روابط فعالیت‌های پروژه است، باید روابط میان فعالیت¬های پروژه را تعریف و تعیین کرد.[5]
در هر شبکه حداقل یک راه(از اولین واقعه شبکه شروع و تا آخرین واقعه پروژه) وجود دارد؛ که شامل طولانی¬ترین زمان است. به این مسیر یا راه، مسیر بحرانی گفته می¬شود. رویداد¬های بحرانی در یک شبکه، رویدادهایی هستند که دارای کمترین شناوری‌(که معمولا صفر است)، هستند؛ یعنی تفاضل بین زودترین و دیرترین تاریخ وقوع(شناوری) این رویداد¬ها، صفر است. مسیر بحرانی نیز مسیری است که از آغاز تا پایان همواره از رویداد¬های بحرانی عبور می¬کند.[6]
مسیر بحرانی  در واقع، وقت¬گیرترین توالی رخداد¬ها و فعالیت¬های لازم برای تکمیل پروژه است؛[7] که مدت اجرای پروژه نیز برابر طول مسیر بحرانی است.[8]
در روش مسیر بحرانی با استفاده و توجّه کامل به مدت زمان، ارتباطات، وابستگی¬ها و توالی فعالیت¬ها، زود¬ترین و دیرترین زمان شروع و خاتمه هر فعالیت، به طور قطعی، تعیین و مشخص می¬شود. توجه اصلی این روش روی محاسبه زمان¬های شناوری(فرجه) و میزان انعطاف در زمان اجرای فعالیت¬ها است.[9]

موارد استفاده از CPM
قبل از اینکه مشخص شود که روش CPM با چه پروژه¬هایی تناسب دارد، باید فعالیت¬ها را با توجه به احتمال اجرا و زمان اجرای آنها، تقسیم‌بندی کرد.
در یک پروژه، تعدادی از فعالیت¬ها هستند که در زمان برنامه¬ریزی(قبل از اجرا) مشخص است که به طور قطعی و مسلم انجام خواهند شد؛ که به آنها “فعالیت‌های قطعی” می¬گویند. ولی ممکن است اموری وجود داشته باشند، که انجام آنها الزامی‌¬شود و یا ممکن است که احتیاجی به انجام آنها نباشد. برای مثال در پروژه تعمیرات اساسی کارخانه، قبل از توقف ماشین¬ها و بازرسی قطعات، نمی¬توان گفت که آنها احتیاج به تعویض دارند یا خیر، به چنین فعالیت¬هایی که انجام آنها قطعی نباشد؛ “فعالیت¬های احتمالی” می‌گویند. همچنین از نظر طول زمان اجرای یک فعالیت نیز فعالیت¬ها را می¬توان به دو گروه: فعالیت¬های دارای زمان معین و فعالیت¬های دارای زمان احتمالی تقسیم¬بندی کرد. فعالیت¬های دارای زمان احتمالی، برخلاف فعالیت¬های دارای زمان معیّن، زمان اجرای آنها ثابت نیست و این زمان نسبت به حد متوسط برآوردها، انحراف زیادی دارد. مثلا در فصول بارندگی و در مناطق پرباران، فعالیت‌های جاده¬سازی، به علت بارندگی، دارای زمان احتمالی هستند.
برای پروژه¬های فاقد فعالیت¬ها و زمان¬های احتمالی، روش CPM مناسب است. همچنین برای پروژه¬های فاقد فعالیت¬های احتمالی، ولی دارای زمان¬های احتمالی، روش PERT مناسب است. برای پروژه¬های دارای فعالیت-های احتمالی کاربرد GERT مناسب¬تر است.[10]
دو روش  PERTو CPM دارای اختلافات عمده با همدیگر نیستند، بلکه فقط روش محاسبه مدت زمان انجام فعالیت¬ها در این دو متفاوت است. در برآورد مدت زمان فعالیت¬ها در روش PERT از متوسط زمان مورد انتظار و در CPM از محتمل‌ترین زمان ممکن استفاده می¬شود.[11]
امروزه با کاربرد روش¬هایی مانند PERT و CPM، علاوه بر محاسبات زمانی، مسائلی، نظیر تخصیص و تسطیح منابعی مانند هزینه نیروی انسانی و تجهیزات و موازنه هزینه و زمان، قابل حل هستند.[12]


منابع:
[1]. رضائیان، علی؛ اصول مدیریت، تهران، سمت، 1376، چاپ هشتم، ص86.
[2]. همان، ص113.
[3]. حاج‌شیرمحمدی، علی؛ مدیریت و کنترل پروژه، اصفهان، انتشارت جهاد دانشگاهی، 1378، چاپ اول، ص22.
[4]. حاج‌شیرمحمدی، علی؛ ص23-22.
[5]. نادری‌پور، محمود؛ برنامه‌ریزی و کنترل پروژه، تهران، سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور، 1379،  چاپ چهارم، ص114- 105.
[6]. حاج شیر محمدی؛ ص106- 104.
[7]. رابینز، استیفن‌پی‌دی و ‌سنزو، دیوید ای؛ مبانی مدیریت، سیدمحمد اعرابی و محمدعلی حمیدرفیعی، تهران، دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1379، چاپ اول، ص 115.
[8]. نادری‌پور، محمود؛ ص189.
[9]. انستیتیو مدیریت پروژه آمریکا، دانش مدیریت پروژه، حمید آلادپوش، مرکز فرهنگی-انتشاراتی حامی، 1380، چاپ دوم، ص103.
[10]. حاج شیر محمدی؛ ص41- 38.
[11]. انستیتیو مدیریت پروژه آمریکا؛ چاپ دوم، ص154-153.
[12]. حاج‌شیرمحمدی علی؛ ص25.

3 نظر روی “درباره روش مسیر بحرانی – CPM

  1. بنام او .
    این مطلب را با اینکه مختصر بود ولی بسیار عالی و کارآمد دیدم و برای اینجانب بسیار کار راه انداز شد . به امید موفقیت بیش از حد . من الله التوفیق

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

انسانی؟!؟! * Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.